انواع ارزهای رایج در کشور

انواع ارز و دلار در بازار ایران
دوشنبه، 1400/2/27

اهمیت دلار به عنوان ارز خارجی در کشور

یکی از شاخص های مهمی که در سال‌های اخیر بسیاری از فعالین بازارهای مختلف در بررسی های روزانه مورد ارزیابی قرار می‌دهند، شاخص ارزهای خارجی و بخصوص قیمت دلار است. برخلاف بسیاری از حرف‌هایی که در کشور زده شده تا دلار از معاملات خارجی ایران حذف گردد و با ارز دیگری جایگزین شود، اما شاید بتوان گفت که هنوز این ارز گردن کلفت به خوبی جای خود را نه تنها در اقتصاد کشور، بلکه در بیشتر اقتصادهای بززگ دنیا باز کرده است. بحث کنار گذاشتن دلار از معاملات خارجی بخصوص در زمان تحریم‌ها بسیار داغ می شود که هرچند شاید امکان پذیر بودنش در شرایط کنونی مشکل باشد اما عوامل سیاسی هم برای مدتی سبب می شوند که این بحث به حاشیه رانده شود؛ و این زمانی است که بحث برداشتن تحریم ها پیش آید که از بارزترین آنها برجام1 بود و اعتماد مجددی که در نتیجه آزاد شدن مبالغی از پول های بلوکه شده ایران که عمدتا از فروش نفت حاصل شده بود به دلار جلب شد؛ حال آنکه بعد از ریاست جمهوری ترامپ و پایبند نماندن وی به برجام، مسدود کردن دارایی های ایران و اعمال تحریم ها به خاطر تامین نشدن دلار، نرخ آن چندین و چند برابر شد و در برهه ای از زمان هم ضربات سهمگینی به پیکر اقتصاد ایران وارد آورد. البته تا حدی در اقتصادهای بزرگ رقابتی مانند اتحادیه اروپا، چین و روسیه ساز و کارهایی تعریف شده است تا مبادلات تجاری آنها با ارزهای تعریف شده انجام شود، اما وابستگی اقتصاد ایران به فروش نفت خام و فراورده های حاصل از آن به دلار، سبب شده است که در حال حاضر حذف دلار از اقتصاد ایران تقریبا غیر ممکن باشد.
کیست که نداند تلاطم اقتصاد ایران در سال‌های اخیر در کنار تصمیمات اشتباه مدیریتی که کم هم نبوده، بخش اعظمی از آن به خاطر نوسان قیمت دلار بوده است؟ به خاطر دلار محور بودن واردات بسیاری از مواد اولیه و کالاها و تجهیزات به کشور، وقتی ذخایر ارزی کاهش یابد یا ورود ارز به کشور با مشکل مواجه شود، بحث گرانی پیش می‌آید، صف‌های طولانی خرید دلار شکل می گیرد، دلالان به نایاب شدن دلار در بازار کمک می زنند و دامنه اثرات نامطلوب آن در کش و قوس هیاهوهای سیاسی افزایش می یابد.
بازار مولد کشور هم از نظر دلاری می تواند به دو دسته اصلی تقسیم بندی شود. شرکت های صادراتی، و شرکت های وارد کننده؛ البته ممکن است شرکتی باشد که هم واردات مواد اولیه داشته باشد هم صادرات هم انجام دهد اما فرض ما دراین پست از وبسایت بورس‌نما برای تراز تجاری مثبت شرکت در صادرات به دیگر کشورها، شرکت صادراتی و برای شرکت‌های با تراز منفی در صادرات، شرکت وارد کننده در نظر گرفته می‌شود. به این ترتیب چنانچه شرکتی با وجود واردات، بتواند صادرات بیشتری انجام دهد، صادر کننده نامیده می شود و برعکس. ممکن است حتی در برهه هایی از زمان شرکت به وارد کننده و زمانی هم صادر کننده باشد؛ پس برای بررسی این مساله یک سال مالی شرکت را در نظر داشته باشید.
همین الان شاید نتیجه گیری کنید که اگر شرکتی در یک سال مالی صادرات محور باشد، بالارفتن قیمت دلار (بخصوص نیمایی) سبب افزایش سوددهی آن شده و برعکس، برای شرکت های وارد کننده، پایین آمدن قیمت دلار در صورت حفظ قیمت محصولات تولیدی آنها در داخل، به نفعشان است. این نتیجه گیری تا حدود زیادی درست است. به این ترتیب یک فعال بازار سرمایه باید نرخ ارز و دلار را بداند، تحلیلی از آینده دلار داشته باشد، انواع ارزها و دلارهای معاملاتی را بشناسد و بداند شرکتی که سهام آن را می‌خرد، در سال مالی مورد نظر او، وارد کننده خواهد بود یا صادر کننده. در این پست از وبسایت بورس‌نما ما قصد داریم انواع ارزها و دلارهای رایج و نرخ‌های معاملاتی آنها را ذکر کنیم. همانطور که می دانید دلار نیز ارز خارجی می باشد اما تفکیک تقریبی این دو در مطالبی که عنوان شد به خاطر اهمیتی است که اثر دلار به تنهایی در اقتصاد ایران دارد.

انواع ارزها و دلارهای رایج در ایران

ارزهای اصلی در ایران به ارز بانکی یا دولتی، ارز نیمایی و ارز آزاد تقسیم‌بندی می‌شوند. هر یک از این ارزها تعاریفی دارند که در ادامه به آن می پردازیم:

الف) ارز بانکی یا ارز دولتی

ارزی است که توسط بانک مرکزی به خرید کالاهای اساسی یا برخی شرایط تعریف شده جهت تخصیص آنها اختصاص یافته است. باید بدانید که کالاهای وارداتی به ایران به چند دسته کلی از جمله کالاهای اساسی و کالاهای لوکس درجه بندی می شوند و برای کالاهای اساسی، ارزی با قیمت کمتر از ارز آزاد در نظر گرفته می شود تا فشار کمتری به اقشار مختلف جامعه وارد شود. البته بد نیست بدانید با توجه به تخلفات گسترده ای که از طریق دریافت این ارز که به ارز جهانگیری و یا دلار 4200 تومانی هم در برهه ای از زمان مشهود بود، امروزه تجدید نظرهای زیادی در تخصیص منابع برای تامین این ارز انجام شده است و دامنه تخصیص آن به کالاها نیز محدود شده است.

ب) ارز نیمایی

نیما مخفف "نظام یکپارچه‌ی معاملات ارزی" است که پس از ایجاد شکاف قیمتی زیاد بین قیمت ارز دولتی و ارز آزاد به وجود آمد. ارز نیمایی در اردیبهشت 97 پا به عرصه اقتصاد کشور گذاشت که به منظور ساماندهی بازار ارز در زمینه تجارت، واردات و صادرات آغاز به کار کرد. این سامانه از امنیت لازم برخوردار است و خریداران  و فروشندگان ارزی می توانند به آسانی درخواست هایشان را ثبت کرده و نیازهایشان را به صورت آنلاین از طریق صرافی های بانکی موجود در سامانه تامین نمایند. چهار نقش اصلی در این سامانه تعریف شده است: (1) وارد کنندگان کالا و خدمات که به عنوان متقاضی هستند؛ (2) صادر کنندگان کالا و خدمات به عنوان عرضه کننده ارز که شامل دولت به عنوان صادر کننده نفت هم می باشد؛ (3) واسطه های بانکی و صرافی ها که وظیفه انتقال منابع را بین عرضه کنندگان و متقاضی ها به عهده دارند و (4) سیاست گذار که اولویت ها و سقف منابع را با توجه به شرایط و پیش‌بینی ها توسط سامانه کنترل می کند.
بد نیست بدانید ارز حاصل از فروش پتروشیمی‌ها در تعیین نرخ ارز سامانه نیما اثرات به سزایی دارد. ارزهای مختلف در این سامانه مبادله می شوند؛ در ابتدای تاسیس این سامانه ثبت درخواست ها تنها برای ارزهای یورو و یوآن امکان پذیر بوده است که امروزه برای تمامی ارزها به جز وون کره جنوبی، بات تایلند و ین ژاپن این امکان فراهم شده است.
 اعمال این سیاست ارزی، سبب نزولی شدن قیمت ارز خارجی در بازار سیاه و کنترل اجرای قوانین در بازار ارز بوده است. به طوری که سامانه ارز نیما توانسته به سمت 3 هدف اصلی گام برداشته و به آنها دست یابد از جمله: (1) ثبت دقیق معاملات ارزی؛ (2) شفافیت نظام ارزی و (3) بازگشت ارز حاصل از صادرات.

ج) ارز آزاد

ارز آزاد هم که تکلیفش مشخص است و ارزی است که دولتی نیست و در سامانه نیما نیز معامله نمی شود. این ارز توسط صرافان و دلالان بازار عرضه می شود و قیمت آن تابع شرایط اقتصادی و میزان عرضه و تقاضا می باشد. توسط این ارز می توان هر کالایی را وارد کشور کرد و محدودیتی از این حیث وجود ندارد.

انواع دلارها در بازار

ابتدا باید بدانید که ارزهای اصلی همان بود که گفته شد اما اگر علاقمند هستید باید بدانید که در کنار ارزهای رسمی کشور که در بالا نام بردیم در بازار غیر رسمی و بین دلالان و کاسبان دلار، در زمانهای مختلف 13 نوع دلار غالب نیز رایج شده است که به شرح هر یک می پردازیم:

1- دلار تهران: این دلار همان دلاری است که به صورت آزاد در تهران معامله می شود که این خود به سه دسته دلار سبزه میدان، افشار و منوچهری تقسیم بندی می شود که ممکن است قیمت آنها با هم متفاوت باشد.
2- دلار مشهد: دلاری است که در مشهد معامله می شود و ارزان تر از دلار تهران است. وقتی نوسانات زیاد می شود و دلار در بازار کمیاب می‌شود، بُعد جغرافیایی هم اهمیت پیدا می کند و مساله حمل ارز تا محل عرضه نیز سبب بالا رفتن قیمت در مقصد می شود.
3- دلار سلیمانیه: این دلار از دلار تهران و مشهد ارزانتر است و قاچاقچی ها هم در این دلار نقش بیشتری دارند.
4- دلار هرات: این دلار هم معمولا از دلار سلیمانیه ارزانتر است.
5- حواله دلار: حواله دلار توسط آن دسته ار صرافی هایی که در خارج از کشور حساب های ارزی دارند برای مشتریان صادر می شود و از دلار نقدی به خاطر اینکه با اسکناس سر و کاری ندارند، ارزانتر است.
6- دلار فردایی: این همان دلاری است که در روز جاری برای تحویل در فردا معامله می شود که ارزانتر یا گرانتر بودن آن بستگی به شرایط و تحلیل ها یا پیش بینی ها دارد.
7- دلار نیمایی: در بخش قبلی گفته شد.
8- دلار  دولتی: در بخش قبلی گفته شد.
9- ارز دارویی: ارزی که قبلا به دارو تعلق می گرفت.
10- دلار حج و عتبات عالیات: دلاری که به سفر حجاج به مکه و یا زیارت عتبات عالیات در خارج از کشور همانند شرکت در مراسم اربعین تعلق می گیرد.
11- دلار شرکت‌های هواپیمایی: دلاری که قرار بود به شرکت های هواپیمایی برای کاهش گرانی قیمت بلیط آنها اختصاص یابد.
12- دلار سنا: متوسط قیمت دلار در صرافی ها است که توسط یک سایت که بانک مرکزی راه اندازی کرده است، اعلام می شود.
13- دلار مسافرتی: در حال حاضر دلار مسافرتی همان دلار آزاد در نظر گرفته می شود.
شاید اصطلاح دلار آبی و دلار سفید را هم شنیده باشید، دلار سفید همان دلار کاغذی است که از سالها قبل به عنوان واحد پول رایج در آمریکا بوده است اما در سال 2013 یک نوار آبی رنگ امنیتی دارای نوشتجات ریز به دلارهای 100 دلاری اضافه شده است که قابلیت جعل آسان را از بین می برد. هرچند هنوز نوع قدیمی نیز در جهان داد و ستد می شود اما ممکن است دلالان در ایران دلار آبی را به قیمتیی بالاتر به فروش رسانند. تصاویرو تفاوت دلار آبی و سفید در شکل زیر مشاهده می شود.

دلار آبی و سفید
شاید برای شما جالب باشد که در سال 92 افرادی اقدام به فروش دلار سیاه هم می کردند که یک نوع کلاهبرداری بوده است و گفته می شود عده ای تبعه کشورهای افریقایی این نوع کلاهبرداری را انجام داده بودند که از حوصله این مطلب خارج است.

جواد مهدی‌نیا
لینک کوتاه
دیدگاه خود را ثبت کنید
دیدگـاه مخاطبــان
لوگوی بورس نما

آموزش سرمایه‌گذاری در بورس و بازار سهام، تحلیل ها، فیلترها و اخبار روزانه، تحلیل بنیادی و تکنیکال، بررسی روانشناسی بازار، ارزهای دیجیتال و ... در وبسایت بورس نما برای مخاطبین محترم فراهم شده است. امکان تبادل و تبلیغات لینک و بنر نیز برای کسب سئوی بهتر، رتبه بهتر الکسا و معرفی محصولات و برند شما در بخش تبلیغات و تبادل لینک و بنر سایت فراهم شده است.


تبلیغات
تبلیغات